Matresans nedir?
Matresans, kadınların anneliğe geçiş sürecinde yaşadığı, hayatlarının birçok alanında, çok boyutlu olarak yaşadıkları psikolojik, sosyal, kültürel ve varoluşsal değişimi ifade eden bir terimdir.
Matresans, anneliğin çok boyutlu yapısını çeşitli açılardan incelememize imkan veren, disiplinler arası bir kavramdır. Matresansın ilham aldığı kavram, antropolojideki “geçiş ritüeli” kavramıdır ve bu kavramın anneliğe uyarlanmasından doğmuştur.
“Geçiş ritüeli” kavramı, antropolog Arnold Van Gennep’in «Les Rites de passage» (1909) adlı eserinde tanımladığı bir terimdir. Bir bireyin veya grubun bir statüden diğerine geçişini veya kişisel veya toplumsal kimlik değişimlerini ifade eder. Aynı zamanda bu geçiş dönemini simgeleyen ritüelleri de kapsar. Doğum, ergenlik, evlilik, annelik ve ölüm gibi insan hayatının temel geçiş dönemlerini içeren törenleri, gelenekleri içerir. Mesela bizim kültürümüzdeki kına gecesi, kırk uçurma gibi gelenekler bir tür geçiş ritüeli örnekleridir.
Geçiş ritüeli kavramı, Amerikalı bir tıbbi antropolog olan ve emzirme ve annelik konularında çalışan Dana Raphael tarafından anneliğe uyarlanmıştır. Raphael 1973 tarihli, emzirme üzerine kitabı «The Tender Gift»’te antropolojinin «geçiş ritüeli» kavramını ilk defa anneliğe uyarlayarak, kavramı annelik için tanımlar.
Böylece anneliği kadının hayatının bir döneminden bir dönemine geçen; kadınlıktan anneliğin dönüştürdüğü yeni bir kadın kimliğine bir geçiş olarak tanımlayan matresans (annelik geçişi) kavramı annelik alanında çalışmalarda yerini alır.
Annelik aslında doğal bir deneyim olduğuna göre, neden psikolojik bir kavram/ruhsal bir deneyim olarak tanımlanması gerekir?
Bir memeli türü olan insan dişisi (kadını), var olduğu günden beri doğum yaptığına ve annelik deneyimi yaşadığına göre, bu deneyimi ruhsal açıdan «matresans» yani anneliğe geçiş olarak kavramsallaştırmaya neden ihtiyaç olsun?
Çünkü insanlık tarihi ve uygarlıkların gelişimiyle beraber, annelik deneyimi değişti ve değişiyor. Çünkü kadınların içinde yaşadığı toplumsal yapı değişiyor. Çağlar boyu yaşanan değişimlerle beraber annelik “doğal bir doğurma” eyleminin çok ötesine geçti. Kadın için psikolojik ve sosyal olarak çok boyutlu bir ruhsal deneyim halini aldı.
Toplumsal değişimler ve annelik kimliği
Bu dönüşüme yol açan başlıca unsur, çağlar boyu yaşanan ekonomik ve sosyal çok boyutlu toplumsal dönüşüm ile beraber kadınların hayatlarını nasıl yaşayacakları konusunda önlerinde yeni yolların açılması ve kadınların seçeneklerinin çoğalmasıdır.
Toplumsal dönüşümlerle beraber, kadınların toplumdaki konumları, rolleri ve kimlikleri de dönüşüyor. Bu durumda kadınlar için o güne kadar var olan kalıplardan farklı yeni rol ve kimlik seçenekleri ve beraberinde rol ve kimlik çatışması ve karmaşası doğuyor.
Toplumsal dönüşümün en önemli belirleyici unsurlarından biri, kadınların ev hayatında ve aile işlerinde görev almasını sıkı bir şekilde yapılandıran ekonomik-toplumsal sistemin çözülmesi ve kadınların ev dışı işgücüne katılımıdır. Bu değişim kadınların hayatlarında yepyeni bir alan açtı. Bu alan başta annelik olmak üzere, ev ve aile hayatına odaklı rollerin temelinden değişmesini ve dönüşmesini sağladı.
Bütün bu dönüşümlerle beraber annelik ve annelikle ilgili roller, peşinen belirlenmiş bir kalıp halinde yaşanacak bir klişeden, bir “seçim” olarak algılanabilir hale geldi.
İleri kayan doğum yaşı, üreme teknolojilerinin gelişmesi, aile yapısının temel kalıbındaki sosyolojik çözülme gibi çok çeşitli toplumsal değişimler, annelik deneyiminin çok uzun zamanlardan beri var olan kalıplarını değiştirdi ve kadınların önündeki seçenekleri artırdı.
Daha önce annelik kadının başlıca ve en önemli kimliği iken, artık farklı toplumsal rolleri olan kadının kimliğinin içinde bir alt kimlik olarak yer alabilir olmaya başladı.
Bunun yanında kentleşme ve diğer toplumsal dönüşümler sonucu aile kurumunda ve geleneksel toplum yapısında yaşanan dönüşüm ile beraber, kadının anneliğe geçişini taşıyan ve düzenleyen kadim toplumsal unsurların ve ritüellerin, örneğin doğum doulalılığı (eşlikçiliği), ebe ana geleneği, vb. gibi, silikleşmesine ve kaybolmasına yol açtı.
Doğum deneyimi ve sağlık hizmetleri
Tıp ve sağlık hizmetleri alanındaki gelişmelerle paralel olarak, doğurma deneyiminin evlerden hastaneye taşınmasıyla beraber doğum tıbbileşti. Bunun sonucunda, anneliğin klinik bir durum olarak fark edilmesi, tanımlanması ve kategorize edilmesi ile annelik deneyimi bilimin ve tıbbın alanına dahil oldu. Bu durum doğumun, çocuk yetiştirmenin, ve bütün yönleriyle anneliğin evde kolaylaştırıcı, yardımcı ve eşlikçilerle gerçekleşen doğal bir deneyim olmaktan çıkarıp, fiziksel ve ruhsal olarak klinik bir deneyime dönüşmesine katkıda bulundu.
Annelik araştırmalarında değişen yaklaşımlar
İnsan hakları ve ayrımcılık alanlarında giderek gelişen kavramlar, paradigmalar ve tutumların toplumsal cinsiyet ve ilişkili kavramları kamusal dikkate sunması; akademik alanda “kadın sorunlarının” tanımlanması ve kadınların klinik araştırmalara dahil edilmesini zorunlu kılan düzenlemelerle akademik alanda kadın sağlığı araştırmalarının önünü açan bir dönüşüm yaşandı.
Nöroteknolojideki gelişmeler anneliğe geçişte kadın beyninde biyolojik değişimler olduğunu ortaya koyan kanıtlarla bu akademik alanı destekledi.
Özellikle ikinci dalga feminizmden itibaren, anneliğin feminizmdeki ele alınışını değiştiren “matrisentrik feminizm” gibi yaklaşımlar, annelik deneyiminin bireysel ve “doğal” sayılan bir mesele olmaktan çıkarıp analiz edilebilir bir toplumsal kimliğe ve konuya dönüşmesini sağlayan teorik yaklaşımlar sundu. Bu yaklaşımlar annelik deneyiminin algılanışındaki dönüşüme katkıda bulundu.
Böylece anneliği işleyen çeşitli bilimsel disiplinlerin oluşturduğu ortak bilgi birikimi ve yaklaşımlar, annelik kavramı için yeni bir paradigma yarattı. Anneliği, doğal bir doğurma ve çocuk yetiştirme görevi ve rolü olmaktan çıkardı. Annelik kimliğini, ruhsal bir deneyim boyutuyla tanımladı. Anneliğin kamuoyu alanında ele alınışı ve algılanışındaki dönüşümü perçinledi.
Matresans (anneliğe geçiş) kavramının ruh sağlığı profesyonelleri için önemi nedir?
Doğum dönemi ruh sağlığını, anneliğe geçişi (matresansı) dahil ederek bütüncül bir yaklaşımla ele almak bize, yeni anne olmuş kadınların ruhsal durumunu değerlendirmek ve ruhsal destek müdahalelerini oluşturmak için yeni bir bakış açısı sunma potansiyeli taşıyor.
Matresansın dahil olduğu bakış açısı, anneliği kadının ergenlikten kadınlığa, kadınlıktan anneliğe uzanan zincirleme deneyimler olarak gelişimsel bir yaşam seyri perspektifinden ele alır. Bu zincirleme süreç, kadının yaşam döngüsünde bir diğer geçiş dönemini temsil eden menopoz ile devam eder.
Matresans anneliği, aynı zamanda annelerin kimlik dönüşümü ve kişisel gelişim olanakları açısından inceler. Annelerin sadece kişisel annelik deneyimlerini değil, içinde yer aldığı daha geniş sosyal sistemleri ve anneliğe ait kavramsal tarihsel faktörleri de dikkate alır.
Bu yaklaşım, annelerin içinde bulundukları destekleyici ortamın yeterliliğini ve niteliğini sorgular.
Bu haliyle matresansın getirdiği yeni anlayış, anneliğin hem zorluklarını hem de sunduğu fırsatları kabul eden ve annenin annelikle beraber dönüşüm ve kendini gerçekleştirme sürecinin beraber ele alınması gerektiğini ortaya koyan bir çerçeve sunar.
Bu yönüyle matresans (anneliğe geçiş) doğum döneminde ruhsal zorlanma veya sorun yaşayan kadınların, yaşadıkları ruhsal sorunları yalnızca psikopatoloji açısından ele alan klinik/biyomedikal değerlendirmeye alternatif bir bakış açısı oluşturur.
Perinatal (doğum dönemi) ruh sağlığı alanında çalışan klinisyenler ve araştırmacılar, matresans kavramını ve sunduğu bakış açısını benimseyerek, perinatal ruh sağlığı alanında mevcut geleneksel psikiyatrik sınıflandırmaları geliştirebilirler ve değiştirebilirler.
Nitekim, anne ruh sağlığı alanında yalnızca psikopatoloji durumlarını ve oluşturdukları klinik tabloları anlamaya odaklı, tanımlayıcı ve biyomedikal yaklaşıma alternatif bir bakış açısına ihtiyaç vardır. Çünkü anneliğe mevcut bakış açısı bilimsel araştırmalarda ve uygulamalarda, tanımlayıcı ve sınıflayıcı bir yaklaşımla annelik deneyimlerini patolojize etme eğilimindedir. Oysa matresans anlayışı ile anne ruh sağlığı alanına dahil edilen “geçiş süreci “ kavramı, doğum dönemi (perinatal) psikiyatrisine dahil edilirse, bu alandaki sağlık hizmetleri uygulamalarında yeni bir alan açabilir.
Doğum dönemindeki (Perinatal dönemdeki) sağlık hizmetlerinin, daha fazla tarama, izleme, önleme ve erken müdahale programlarını içermesini ve anneliğe geçişte kadına bedensel ve ruhsal olarak aşamalı bir bakım ve destek modelini içerecek şekilde yeniden tasarlanması gibi değişimleri sağlayabilir.
Matresanstan perinatal (doğum dönemi) psikopatolojiye kurulan köprü
Matresans, annelerin ruhsal esenliği açısından anneliğin içinde var olduğu habitatın, psikolojik sistemlerin ve tarihsel faktörlerin dikkate alınarak, annelik deneyimini bütüncül bir bakışla anlamanın önemini vurgular.
Matresans kavramını doğum dönemi kadın ruh sağlığı alanına dahil eden anlayış, anneliğe geçiş sürecinde yaşanan deneyimi biyomedikal tıbbın psikopatolojiler anlayışı ile ele alan değil; ruhsal bir «geçiş deneyimi» anlayışı ile ele alan; kapsamlı, bütünleştirici, eşlik eden, destek ve rehberlik sağlayan şefkatli bir yaklaşımla ele alan sağlık hizmetlerine duyulan ihtiyacı öne çıkarır.
Bu haliyle matresansın perinatal psikiyatride temel bir kavram olarak benimsenmesi, annelerin ruh sağlığı sonuçlarını iyileştirme ve dünya genelinde annelerin esenliğini ve gelişimini destekleme konusunda umut vaat eder.
